شیر مادر، بهترین و کاملترین غذایی است که طبیعت برای نوزاد شما تدارک دیده است. این مایع ارزشمند، سرشار از مواد مغذی، آنتیبادیها و سلولهای زندهای است که سیستم ایمنی بدن نوزاد شما را تقویت کرده و از او در برابر بسیاری از بیماریها محافظت میکند. علاوه بر فواید بیشمار تغذیه شیر مادر برای نوزاد، شیردهی به شما کمک میکند تا سریعتر به وزن قبل از بارداری برسید و پیوندی عمیق و خاص با فرزندتان برقرار کنید.
بهطورکلی، تصمیمگیری درباره تغذیه نوزاد یکی از مهمترین انتخابهایی است که مادران جوان با آن روبرو میشوند. بسیاری از مادران بین شیر مادر و شیر خشک مردد هستند. اگر شما هم جز این دسته از مادران هستید، این مطلب را از دست ندهید. در این مقاله شما را با مزایای بینظیر تغذیه با شیر مادر آشنا میکنیم و به شما کمک کنیم تا با اطمینان خاطر، بهترین تصمیم را برای تغذیه نوزادتان بگیرید.
اهمیت تغذیه با شیر مادر
شیر مادر، اولین و بهترین هدیه طبیعت به نوزاد است. این مایع ارزشمند، تمام مواد مغذی، آنتیبادیها و عوامل محافظتی که نوزاد برای رشد و سلامت کامل به آن نیاز دارد را شامل میشود. شاید برایتان جالب باشد که بدانید ترکیبات شیر مادر در طول دوره رشد نوزاد متناسب با نیازهای او تغییر میکند. مثلا آغوز سرشار آنتیبادی است و در روزهای اولیه تولد از نوزاد در برابر انواع ویروس و میکروب محیطی محافظت میکند. در ماههای بعدی اما شیر پرچربتر شده و نقش مهمی در تقویت سیستم ایمنی، رشد مغز و دستگاه گوارش نوزاد دارد.
بهطورکلی، شیر مادر زنده بوده و غنی از سلولهای زنده دفاعی است و از نوزاد در برابر بیماریها محافظت میکند. به همین دلیل در طب سنتی، اسلامی و پزشکی به تغذیه با شیر مادر به عنوان بهترین راه برای تأمین سلامت و رشد مطلوب نوزاد تاکید بسیار زیادی شده است.
اما تغذیه با شیر مادر نه تنها برای نوزاد، بلکه برای مادر نیز فوایدی همچون کاهش خطر ابتلا به برخی بیماریها، کمک به کاهش وزن پس از زایمان و ایجاد پیوند عاطفی قوی بین مادر و نوزاد دارد. بنابراین، شیر مادر بهترین و کاملترین غذا برای نوزاد است و توصیه میشود تا حد امکان، تغذیه با شیر مادر ادامه یابد.
فواید تغذیه با شیر مادر
هر مادری حق دارد آزادانه بین شیر مادر و شیر خشک انتخاب کند. بااینحال، شناخت فواید تغذیه با شیر مادر میتواند به مادران کمک کند تا تصمیم آگاهانهتری در این زمینه بگیرند.
1. تقویت رشد ذهنی نوزاد
یکی از اصلیترین فواید تغذیه با شیر مادر بهبود رشد مغزی نوزادان است. به گفته سایت ncbi تغذیه با شیر مادر در سه ماه اول زندگی، رشد مغزی نوزادان را به طور قابلتوجهی بهبود میدهد. محققان با استفاده از تصویربرداری MRI دریافتند که نوزادانی که از شیر مادر تغذیه میکنند، در بخشهای مختلف مغز، به ویژه بخشهایی که با زبان، احساسات و شناخت در ارتباط هستند، رشد بیشتری دارند. این رشد بیشتر به دلیل افزایش میزان میلین در ماده سفید مغز است که باعث بهبود ارتباطات عصبی میشود. نتایج این تحقیقات نشان میدهد که شیر مادر نقش بسیار مهمی در رشد مغز و توسعه تواناییهای شناختی کودک دارد.
2. تقویت سیستم ایمنی وکاهش خطر ابتلا به بیماریها
شیر مادر، سرشار از پادتنهایی است که نوزاد را در برابر طیف وسیعی از بیماریها محافظت میکند. از عفونتهای رایج مانند سرماخوردگی و اسهال گرفته تا بیماریهای جدیتر مانند مننژیت، شیر مادر نقش مهمی در تقویت سیستم ایمنی نوزاد و کاهش خطر ابتلا به بیماریها دارد. در واقع میتوان گفت شیر مادر مانند یک سپر دفاعی قدرتمند برای نوزادان است. مزایای شیر مادر در کاهش خطر ابتلا به بیماریها تنها مربوط به نوزادی نیست. مطالعات نشان دادهاند که تغذیه با شیر مادر میتواند خطر ابتلا به بیماریهای مزمن مانند بیماریهای قلبی، دیابت و برخی سرطانها را در بزرگسالی کاهش دهد.
3. مقاومت در برابر حساسیتهای غذایی
یکی از دیگر فواید تغذیه با شیر مادر کاهش خطر ابتلا به حساسیتهای غذایی است. در شیر مادر، پروتئینی به نام ایمونوگلوبولین A (IgA) وجود دارد. این پروتئین روده نوزاد را پوشانده و از نفوذ پروتئینهای بزرگ و مواد حساسیتزا به جریان خون جلوگیری میکند. همین موضوع باعث میشود تا سیستم ایمنی نوزاد با این مواد آلرژنیک کمتر در تماس باشد و احتمال بروز واکنشهای آلرژیک کاهش پیدا کند.
4. تامین نیازهای تغذیهای به طور کامل
شیر مادر تعادلی بینظیر از نظر انواع پروتئینها، چربیها، کربوهیدراتها، ویتامینها (از جمله ویتامین A، D،E و K)، مواد معدنی (از جمله کلسیم، آهن، روی و سایر مواد معدنی) و آنتیبادیها دارد و به همین خاطر تمامی نیازهای تغذیهای نوزادان را به طور کامل تامین میکند. پروتئینهای موجود در شیر مادر، به رشد سلولها، بافتها و عضلات نوزاد کمک میکند. چربیها باعث رشد مغز و سیستم عصبی میشوند. کربوهیدراتها نیز منبع اصلی انرژی برای نوزادان بوده و به رشد و ترمیم سلولها کمک میکنند. آنتیبادیها نیز از نوزاد در برابر بسیاری از بیماریهای رایج در دوران نوزادی محافظت میکنند.
5. ارتباط عاطفی قوی
تغذیه با شیر مادر علاوه بر خواص بسیار زیادی که بر سلامت نوزادان دارد، نقش بسیار مهمی در ایجاد و تقویت پیوند عاطفی بین مادر و کودک ایفا میکند. مثلا در حین شیردهی، مادر و کودک با هم تماس پوستی داشته و این تماس، هورمون اکسیتوسین را در هر دو نفر افزایش میدهد. این هورمون احساس آرامش و امنیت را به شدت تقویت میکند.
تغذیه با شیر مادر از دیدگاه اسلام
اهمیت تغذیه با شیر مادر موضوعی است که هم علم پزشکی و هم دین اسلام بر روی آن اتفاقنظر دارند. روایات متعددی در دین اسلام بر فواید بینظیر شیر مادر برای نوزادان تأکید کردهاند که در این بخش به آن میپردازیم.
قرآن کریم در آیه 233 سوره بقره به حقوق مادر و فرزند در رابطه با شیر دادن پرداخته است. آغوز و شیر مادر، نه تنها از نظر علمی به عنوان کاملترین غذا برای نوزاد شناخته شدهاند، بلکه در قرآن نیز به عنوان نعمتی الهی و حق طبیعی نوزاد معرفی شدهاند. بر اساس این آیه، مادران موظفند تا دو سال کامل به فرزندان خود شیر دهند و پدران نیز موظف به تامین هزینههای زندگی مادر در این مدت هستند. این آیه نشان از اهمیت شیر مادر در ساختار خانواده و جامعه اسلامی دارد.
همچنین امام صادق علیهالسلام نیز در روایتی، به اهمیت شیردادن به کودک و حقوق مادر اشاره کردهاند. ایشان حداقل مدت شیردادن را بیست و یک ماه دانسته و کمکردن از این مدت را ستمی بر کودک عنوان کردهاند. همچنین، شیردادن را عبادتی بزرگ دانسته و به مادرانی که به فرزند خود شیر میدهند، اجر فراوان وعده دادهاند. این روایت، بر اهمیت تغذیه با شیر مادر از جنبههای جسمی، روانی و معنوی تاکید دارد.
پیامبر اسلام نیز بر تغذیه بر شیر مادر تاکید کردهاند و فرمودند: «خداوند روزی هر کودک را به اندازه نیاز روزانه او تعیین کرده است و شیر مادر بهترین و کاملترین روزی است که خداوند برای نوزادان مقرر کرده است. همچنین، مادری که شبها برای شیر دادن به فرزندش بیدار میشود، پاداشی برابر با آزاد کردن هفتاد بنده خواهد داشت».
بیشتر بخوانید: اهمیت شیر مادر در قرآن
مزایای تغذیه با شیر مادر برای مادران
تغذیه با شیر مادر علاوه بر فواید بسیار زیادی که برای نوزادان دارد، برای مادران نیز بسیار مفید است. در ادامه نگاهی به مهمترین این مزایا میاندازیم:
- سفر کردن و رفتوآمد برای مادرانی که به نوزادشان شیر میدهند، بسیار راحتتر است. در مواقع ضروری یا گیرکردن در ترافیک، مادران دیگر نگران تامین غذای نوزادشان نیستند؛ چرا که همیشه منبع غذایی کامل و سالم یعنی شیر خود را همراه دارند.
- فرایند شیر دادن، فراتر از تغذیهی نوزاد است. این عمل، پیوند عاطفی عمیقی بین مادر و کودک ایجاد میکند که نیازهای روانی هر دو را برطرف میسازد و احساس امنیت و آرامش را در آنها تقویت میکند.
- تغذیه با شیر مادر باعث صرفهجویی در زمان و هزینه نیز میشود.
- مادران با شیر دادن اضافه وزن دوران بارداری را سریعتر از دست میدهند.
- شیر دادن به نوزاد، مادر را به سوی یک سبک زندگی سالمتر هدایت میکند و حس تندرستی و مراقبت از خود را در آنها تقویت خواهد کرد.
- شیردهی نه تنها نیازهای تغذیهای نوزاد را برطرف میکند، بلکه فرصتی برای تجدید قوای مادر و ایجاد پیوند عاطفی قوی با فرزندش فراهم میکند. مادر میتواند در این زمان استراحت کند، با نوزادش بازی کند یا به فعالیتهای موردعلاقهاش بپردازد و از هر لحظه آن لذت ببرد.
حتما بخوانید: انواع تست بارداری
اصول تغذیه با شیر مادر
اما تغذیه با شیر مادر اصول خاصی دارد که مادران شیرده باید به آن توجه داشته باشند. در ادامه با این اصول آشنا میشویم:
شروع زودهنگام شیردهی
بهترین زمان برای شروع شیردهی به نوزاد، همان ساعت اول بعد از تولد است. وقتی نوزاد تازه متولد میشود، او را لخت روی سینه مادر میگذارند تا پوستشان به هم بچسبد. این کار باعث میشود که نوزاد زودتر شیر خوردن را یاد بگیرد و بین مادر و نوزاد پیوند عاطفی قویتری برقرار شود. معمولا در یک ساعت اول، نوزاد اولین شیر مادر را که آغوز نام دارد میخورد. آغوز خیلی مغذی است و برای رشد نوزاد بسیار عالی است.
حتی اگر برای زایمان عمل سزارین انجام داده باشید، به محض اینکه هوشیار شوید، نوزاد را روی سینه شما میگذارند. این کار برای مادرانی که با بیحسی زایمان کردهاند هم انجام میشود. تماس پوست به پوست مادر و نوزاد باعث میشود که هر دوی آنها احساس آرامش بیشتری کنند و شیر دادن بهتر انجام شود.
شیردهی انحصاری تا ششماهگی
موضوع مهم دیگری که مادران باید بدانند این است که تا پایان ماه ششم، تنها تغذیه شیرخوار شیر مادر یا کمکی است. در این مدتزمان نباید به نوزاد هیچ چیز دیگری حتی آب به شیرخوار بدهیم. البته اگر نوزاد به دارویی نیاز داشته باشد یا مادر بخواهد شیر دوشیده شده خود را به نوزاد بدهد، مشکلی نیست.
شیردهی به تقاضا کودک
با پایانیافتن شش ماهگی شیرخوار میتوانید علاوه بر شیر مادر غذای کمکی به او بدهید. اما در نظر داشته باشید که تا پایان سال اول زندگی شیر مادر اصلیترین غذای کودک است و غذاهای دیگر به صورت کمکی به او داده میشود. اما با شروع سال دوم، شیر مادر تنها یک سوم از نیازهای تغذیهای شیرخوار را تامین کرده و دو سوم باقیمانده باید از طریق غذاهای خانواده تامین شود.
وضعیت صحیح بغل کردن شـیرخوار برای شـیردهی
همه مادرها شیر دادن به نوزاد را دوست دارند، اما شیردهی به شیرخوار یک هنر است و نیاز به آموزش دارد. فراموش نکنید که اگر شیردهی به درستی صورت نگیرد با مشکلاتی مانند زخم شدن نوک سینه، درد و ترک خوردن نوک سینه، کمبود شیر، کاهش وزن نوزاد و ناراحتی و بیقراری نوزاد روبهرو خواهیم شد. پس اگر تغذیه با شیر مادر را برای شیردهی انتخاب کردهاید، حتما این بخش را با دقت بخوانید و با انواع وضعیتهای شیردهی آشنا شوید:
1) شیردهی به روش سنتی یا گهوارهای
یکی از رایجترین و راحتترین روشهای شیر دادن به نوزاد، روش “گهوارهای” است. در این روش، سر نوزاد باید در خم آرنج مادر قرار بگیرد و بدن کوچکش با ساعد مادر حمایت شود.
2) شیردهی به روش گهوارهای متقابل
این روش شیردهی برای نوزادان نارس، نوزادانی که عضلات دهانشان ضعیف است و مادرانی که نوک سینههای حساسی دارند، بسیار مناسب است. در روش گهوارهای متقابل نوزاد سریعتر به سینه چسبید و راحتتر میتواند شیر بخورد. از طرفی فشار کمتری به نوک سینه وارد شده و مادر کمتر احساس درد میکند. یکی از دیگر مزایای روش گهوارهای متقابل کنترل بهتر سر نوزاد است. در این روش مادر میتواند سر نوزاد را بهتر کنترل کند و مطمئن شود که نوزاد به درستی به سینه چسبیده است.
3) شیردهی به روش زیر بغلی
برای شیردهی به این روش مادر نشسته و سر نوزاد به طرف پستان و بدن او زیر بغل مادر کنار پهلوی او قرار میگیرد. برای آن که شیرخوار بهتر به پستان بچسبد توصیه میکنیم زیر باسن شیرخوار بالشی بگذارید. برای آن که کمرتان در طول مدت زمان شیردهی آسیب نبیند، پشت شانههای خود نیز یک بالش بگذارید.
از آن جا که در این روش شیردهی، مادر میتواند سر نوزاد را بهتر کنترل کند شیر دهی به روش زیر بغلی برای مادرانی که سینههای بزرگتری دارند یا نوک سینههایشان صاف یا فرورفته است، بسیار مناسب است. علاوه بر این، روش زیربغلی برای مادرانی که سزارین کردهاند هم خیلی خوب است، چون به شکم آنها فشار نمیآورد. همچنین برای نوزادانی که خوابآلود هستند، دوقلو هستند، زودتر از موعد به دنیا آمدهاند یا مشکل مکیدن دارند، این روش بسیار مفید است.
4) شیردهی به روش خوابیده به پهلو
در این روش شیر دادن، مادر و نوزاد به پهلو روبهروی هم دراز میکشند. برای راحتی بیشتر، میتوانید چند بالش زیر سر، پشت و زانویی که به سمت بالا است قرار دهید. نوزاد را طوری در کنار خود قرار دهید که پشتش به بازوی شما تکیه دهد و زانوهایش به سمت شما جمع شده باشد. ممکن است نیاز باشد که یک بالش کوچک یا حوله تا شده پشت نوزاد قرار دهید تا بهتر بتواند به سینه برسد.
اگر زایمانتان به روش سزارین بوده است، بهتر است برای محافظت از بخیهها، یک بالش کوچک یا حوله تا شده بین خودتان و نوزاد قرار دهید. این روش فشار کمتری به شکم وارد میکند.
5) شیردهی به روش خوابیده به پشت
یکی از دیگر روشهای شیردهی، روش خوابیده به پشت است. در این روش شیردهی، میتوانید به پهلو بچرخید و به نوزادتان شیر بدهید. بعد از اینکه از یک سینه شیر خورد، به پهلو دیگر چرخیده و از سینه دیگر به او شیر بدهید. بهتر است روشهای مختلف را امتحان کنید تا راحتترین حالت را برای خودتان و نوزاد پیدا کنید.
برای راحتی بیشتر، میتوانید یک یا چند بالش زیر سرتان بگذارید تا سرتان بالاتر قرار بگیرد. بعضی از مادران ترجیح میدهند بالشهایی را زیر کمر و پشت خود بگذارند تا راحتتر بتوانند به نوزادشان شیر بدهند.
وضعیت صحیح پستان به دهان گرفتن شیرخوار
اما یکی از دیگر موضوعات مهمی که در تغذیه با شیر مادر باید به آن توجه داشته باشید، وضعیت صحیح پستان به دهان گرفتن شیرخوار است. اگر نمیدانید چطور به فرزندتان شیر بدهید این بخش را با دقت بخوانید:
نوزادانی که سالم هستند و به موقع به دنیا آمدهاند، به طور طبیعی تمایل به مکیدن سینه مادر را دارند. اما برای اینکه بتوانند به درستی از سینه مادر شیر بخورند، باید یاد بگیرند که چگونه سینه را در دهان خود قرار دهند. پس هم شما و هم نوزادتان باید این مهارت را تمرین کنید.
هنگام شیر دادن، بسیار مهم است که نوزاد علاوه بر نوک سینه، قسمت تیره رنگ اطراف آن را هم در دهانش بگیرد. این کار باعث میشود که او بتواند شیر بیشتری را وارد دهانش کند.
مهمترین نکته در شیردهی این است که نوزاد قسمت بیشتری از هاله قهوهای اطراف نوک سینه را در دهان بگیرد. شکل نوک سینه (صاف، کوتاه، بلند یا فرورفته) اهمیت زیادی ندارد. مهم این است که نوزاد بتواند با دهانش به خوبی شیر را وارد دهانش کند.
وقتی نوزاد به درستی از سینه مادر شیر میخورد، این نشانهها را میبینید:
- بدون شیرخوار روبهروی مادر بوده و با بدن او تماس نزدیکی دارد.
- نوک سینه نباید بینی نوزاد را بپوشاند و مانع تنفس او شود.
- شما باید صدای بلعیدن شیر را بشنوید.
- سر، گردن و بدن نوزاد در یک راستا قرار گرفتهاند.
- چانه نوزاد به سینه مادر چسبیده و صورتش روبهروی نوک سینه است.
- مکیدنهای نوزاد کاملا آرام و عمیق است.
- دهان نوزاد کاملاً باز بوده و لب پایین او به سمت بیرون برگشته است.
- شما هنگام شیر دادن احساس درد نخواهید کرد.
- در بهترین حالت قسمت زیادی از هاله قهوهای در دهان نوزاد قرار میگیرد.
- وقتی نوزاد سیر شود، خودش پستان را رها خواهد کرد.
تغذیه با شیر مادر در نوزادان نارس
شیر مادر بهترین تغذیه برای نوزادان نارس است. اگر نوزاد نارس بعد از 34 هفتگی به دنیا بیاید و وضعیت سلامتی مادر و نوزاد مناسب باشد، میتوان شیردهی مستقیم از پستان مادر را شروع کرد. این روش بهترین راه برای تغذیه نوزاد و ایجاد پیوند عاطفی بین مادر و نوزاد است.
اما اگر نوزاد نارس زودتر از 34 هفتگی به دنیا بیاید، معمولاً تغذیه با شیر دوشیده شده مادر از طریق فنجان یا قاشق است در برخی موارد، ممکن است به دلیل ضعف نوزاد، تغذیه با لوله معده صورت بگیرد. تغذیه با لوله معده بهترین راه برای نوزادانی است که بین 28 تا 34 هفته در رحم مادر بودهاند.
کلام آخر
شیر مادر یکی از بهترین روشها برای تغذیه نوزادان است و فواید بسیار زیادی برای سلامت نوزادان و مادران دارد. تغذیه با شیر مادر میتواند خطر ابتلا به بسیاری از بیماریهای مزمن مانند چاقی، دیابت، بیماریهای قلبی و برخی سرطانها را در بزرگسالی کاهش دهد. علاوه بر این، شیر مادر نقش مهمی در تقویت سیستم ایمنی نوزاد دارد؛ بنابراین، میتوان گفت که تغذیه با شیر مادر، بهترین بیمه برای سلامت آینده کودکان است.
