شب یلدا در سال ۱۴۰۳، مصادف با روز جمعه ۳۰ آذر ۱۴۰۳ است. این تاریخ در تقویم میلادی برابر با ۲۱ دسامبر ۲۰۲۴ و در تقویم قمری ۱۸ جمادیالثانی ۱۴۴۶ است. همانطور که میدانید، شب یلدا بلندترین شب سال است. این جشن در آخرین شب پاییز برگزار میشود، شبی که طولش از همه شبهای سال بیشتر است و ایرانیها از قدیمالایام این شب را به عنوان نمادی از پیروزی نور و روشنایی بر تاریکی و سرما جشن میگرفتند.
در این مقاله، نگاهی به تاریخچه شب یلدا میاندازیم و با آداب و رسوم خاص این شب آشنا میشویم. پس با ما همراه شوید تا سفری به دل تاریخ و فرهنگ ایران بزنیم.
تاریخ شب یلدا 1403
شب یلدا یا همان چله در سال 1403 جمعه 30 آذر ماه است. در واقع با غروب آفتاب در آخرین روز پاییز این شب شروع شده و با طلوع آفتاب اول دی این شب به پایان میرسد. شب یلدا امسال به میلادی برابر با شب 21 دسامبر است. در تقویم قمری نیز شب یلدا برابر با ۱۸ جمادی الثانی ۱۴۴۶ است.
یلدا به چه معناست؟
اجازه دهید قبل از آشنایی با تاریخچه شب یلدا، نگاهی به واژه «یلدا» بیندازیم و این کلمه را از نظر ریشهشناسی بررسی کنیم.
واژه “یلدا” ریشه در زبان سریانی دارد و به معنای زایش و تولد است. سریانی زبانی رایج در میان مسیحیان اولیه بود. ابوریحان بیرونی، دانشمند بزرگ ایرانی، نیز در کتاب مشهور خود “آثارالباقیه” از شب یلدا با عنوان “میلاد اکبر” یاد کرده و آن را به معنای تولد خورشید دانسته است.
درباره چگونگی ورود واژه “یلدا” به زبان فارسی، اطلاعات دقیقی وجود ندارد. باتوجهبه شواهد تاریخی، میتوان حدس زد که مسیحیان اولیه که از روم به ایران مهاجرت کردند، این واژه را به زبان فارسی وارد کردهاند. نزدیکی فرهنگی میان ایرانیان و مسیحیان باعث شده تا این واژه سریانی بهراحتی در زبان فارسی جای گیرد.
شب چله چه شبی است؟
حتما شنیدهاید که بسیاری از افراد به جای شب یلدا، از کلمه شب چله استفاده میکنند. اما چرا به این شب، شب چله گفته میشود. دلیل این موضوع این است که از فردای این شب، چهل روز سخت زمستان که به آن چله بزرگ زمستان میگویند شروع میشود. این چهل روز، سردترین و طولانیترین روزهای سال هستند.
در سالهای دور، ایرانیها علاوه بر تقویم شمسی، تقویم دیگری داشتند که بیشتر برای کارهای کشاورزی و دامداری مورد استفاده قرار میگرفت. در این تقویم، سال به دو چله یعنی چله تابستان و چله زمستان تقسیم میشد. هر کدام از این چلهها نیز به دو قسمت چله بزرگ و چله کوچک تقسیم میشد. مثلاً چله بزرگ زمستان از شب یلدا شروع شده و تا دهم بهمن ادامه داشت. بعد از آن هم چله کوچک زمستان شروع میشد که تا اول اسفند ادامه داشت.
تاریخچه شب یلدا
در اعماق تاریخ، جایی که زمان به یاد نمیآورد، جشنی باستانی وجود داشت. جشنی به نام یلدا که در طولانیترین شب سال برگزار میشد. باستانشناسان، با بررسی ظروف سفالی کهن، تلاش کردهاند تا قدمت این جشن را تخمین بزنند. روی این ظروف، نقش حیواناتی دیده میشود که نماد ماههای سال در تقویم ایرانی باستان هستند.
گرچه شواهد مکتوب و تصویری زیادی از آن دوران در دست نیست، اما بسیاری از باستانشناسان معتقدند که ریشه جشن یلدا به هفت هزار سال پیش بازمیگردد.
بااینحال، آنچه به عنوان جشن رسمی یلدا شناخته میشود، قدمتی کوتاهتر دارد. حدود پنج قرن پیش از میلاد، در زمان پادشاهی داریوش بزرگ، جشن یلدا به تقویم رسمی ایرانیان اضافه شد. از آن زمان تاکنون، ایرانیان هر ساله در آخرین شب پاییز، دور هم جمع میشوند و با برگزاری جشن شب یلدا، به استقبال زمستان میروند.
آداب و رسوم شب یلدا
شب یلدا آداب و رسوم متفاوتی دارد و از گذشتههای دور تا امروز تغییرات چندانی نداشته است. در ادامه با برخی از آداب این شب آشنا میشویم:
روشن کردن آتش:
روشن کردن آتش در شب یلدا، یکی از آداب و رسوم اصلی این شب در گذشته بود. این عمل ریشه در باورهای کهن ایرانیان دارد. آنها اعتقاد داشتند که آتش، نیرویی اهورایی است که میتواند تاریکی و نیروهای اهریمنی را دفع کند. به همین دلیل، با روشن کردن آتش در شب یلدا، به استقبال نور و روشنایی میرفتند و امیدوار بودند که با آغاز فصل زمستان، خورشید دوباره قدرتمند خواهد شد. امروزه نیز، بسیاری از مردم در شب یلدا شمع یا آتش روشن میکنند تا یادآور آتش باستانی باشد و نمادی از پیروزی نور بر تاریکی باشد.
قصهگویی:
یکی از دیگر آداب و رسوم شب یلدا، قصهگویی است. در گذشتههای دور در این شب بزرگترهای خانواده دور کرسی مینشستند و قصههای قدیمی را تعریف میکردند. این قصهها اغلب ماجراهای خیالی داشتند که در آنها حیوانات حرف میزدند، دیوها و پریها نقشآفرینی میکردند و قهرمانان شجاع به نبرد با بدیها میرفتند.
فال حافظ:
یکی از زیباترین سنتهای این شب، فال گرفتن از دیوان حافظ است. به این صورت که معمولا دیگران نیت کرده و بزرگ فامیل برای آنها فال میگیرد.
خوردن خوراکیهای مختلف:
یکی از دیگر آداب و رسوم شب یلدا، چیدن سفره با میوههای رنگارنگ است. گذاشتن این میوهها در سفره و میزهای یلدا هر کدام فلسفهای دارد که در ادامه مطلب به آن پرداخته خواهد شد.
بردن هدایا برای عروس و داماد: هدیه دادن به عروس و داماد در شب یلدا، نمادی از خوشآمدگویی به عضو جدید خانواده، تبریک ازدواج و آرزوی خوشبختی برای آنهاست.
خوراکی های شب یلدا
یکی از جذابترین بخشهای شب یلدا، خوراکیهای خوشمزه آن است. از میوههای فصل مثل انار، هندوانه و لبو گرفته تا آجیلهای متنوع همه و همه طعمی خاص و خاطرهانگیز به شب یلدا میدهند. شاید برایتان جالب باشد که بدانید هر کدام از این خوراکیهای خوشمزه فلسفهای دارد که در این بخش به طور مختصر به آن میپردازیم:
1) انار:
یکی از اصلیترین خوراکیهای شب یلدا هست. این میوه خوشمزه از گذشته تاکنون به عنوان نمادی از برکت، شادی و زایش در سفره شب یلدا قرار میگرفته است. در باورهای کهن ایرانیان، انار میوهای مقدس و نماد خورشید بوده و از همین رو جایگاه ویژهای در این شب دارد.
2) هندوانه:
این میوه یکی از دیگر خوراکیهای خوشمزه شب یلداست. درباره علت خوردن هندوانه در شب یلدا نظرات متفاوتی وجود دارد، بسیاری از افراد معتقدند که این میوه نمادی از «آبادانی و پیشرفت زندگی» است و به همین خاطر در سفره یلدا گذاشته میشود.
3) آجیل:
آجیل، یکی از دیگر خوراکیهای شب یلدا و نمادی از «برکت و فراوانی» است. اگرچه درباره قدمت آجیل در این شب اختلافنظر وجود دارد، اما امروزه انواع مغزها، میوههای خشک و تنقلات دیگر، بخش جداییناپذیری از آجیل شب یلدا را تشکیل میدهند.
4) لبو:
خوردن لبو در شب یلدا، یکی از سنتهای دیرینه ایرانیان است. اگرچه دلیل مشخص و مستندی برای علت خوردن لبو در شب یلدا وجود ندارد، اما میتوان دلایل مختلفی مانند رنگ قرمز، گرمای دلچسب و خواص درمانی را برای قرار دادن این میوه در شب یلدا بر شمرد.
5) کدو حلوایی:
در کنار انار و هندوانه، کدو حلوایی نیز به تدریج به یکی از خوراکیهای محبوب سفرههای شب یلدا تبدیل شده است. رنگ نارنجی و طعم شیرین این میوه، آن را به نمادی از «فراوانی و شادی» در طولانیترین شب سال تبدیل کرده است.
6) دیگر میوهها و خوراکیهای شب یلدا:
به جز موارد گفته شده، میوهها و خوراکیهای دیگری مانند ازگیل، باسلوق، خرمالو، پشمک، مسقطی، پرتقال، نارنگی، سیب وکیوی در این شب مصرف میشود.
حتما بخوانید: نحوه درآوردن ژله از قالب
شب یلدا برای عروس چی می برن؟
هدیه شب یلدا برای عروس تازه یکی از کهنترین رسوم شب یلداست. در این شب خانواده داماد با هدایای مختلف، به استقبال عروس تازه میروند. بهتر است خرید یلدای عروس باید بر اساس علایق او باشد، بااینحال بعضی از هدایا مرسومتر است. برخی از مرسومترین هدایا شب یلدا برای عروس عبارتاند از:
- آجیل تزیین شده
- سبد میوه تزیین شده
- پالتو و لباس زمستانی (البته در برخی از نقاط کشور پارچه زمستانی نیز خریداری میشود)
- بوت زمستانی
- طلا
- شیرینی و کیک یلدایی
- دیوان حافظ
- گل
شب یلدا برای داماد چی میبرن؟
اگر چه معمولاً هدیه دادن در شب یلدا بیشتر برای عروس است، اما گاهی اوقات خانواده عروس با هدایایی همچون لباس زمستانی، ساعت و بوت، به داماد نیز خوش آمد میگویند. این رسم، نشان از احترام و قدردانی خانواده عروس نسبت به داماد است. در ادامه با لیستی از بهترین وسایل برای هدیه به داماد برای شب یلدا آشنا میشویم:
- ساعت مچی
- ست کمربند و کیف پول
- بوت چرم
- شال و کلاه
- کاپشن یا کت
- دستبند طلا
- کارت هدیه
- عطر و ادکلن
- ست لوازم بهداشتی
شب یلدا در کدام کشورها برگزار میشود؟
جشن یلدا، به عنوان طولانیترین شب سال، علاوه بر کشورمان در بسیاری از نقاط جهان به شکلهای مختلفی برگزار میشود. با وجود تفاوتهای فرهنگی و جغرافیایی، ریشه این جشنها در یک نقطه مشترک نهفته است: اهمیت خورشید و چرخههای طبیعی.
-
شب یلدا در افغانستان
آداب و رسوم برگزاری شب یلدا در افغانستان بسیار شبیه به ایران است. شب یلدا با فالگیری، خواندن شعر و خوردن میوههای فصل جشن گرفته میشود. ریشه این جشن به دوران باستان برمیگردد و نمادی از پیروزی نور بر تاریکی است.
-
شب یلدا در پاکستان
در پاکستان، بهویژه در میان قوم کالاش، شب یلدا با آیینهای پاکسازی و آتشافروزی همراه است. یکی از مهمترین این آداب، حمام زمستانی است. این حمام که در آخرین روز پاییز برگزار شده و با حمامهای روزمره تفاوت دارد. مردان کالاش در این روز، به صورت ایستاده و با در دست داشتن تکه نانی، بر روی سرشان آب میریزند. این عمل نمادی از پاکیزگی و آغاز فصل جدید است.
روشن کردن آتش و دعا و نیایش از دیگر آداب و رسوم یلدا در پاکستان است. پاکستانیها معتقدند که در این شب، نیمه خدا برای جمع کردن عبادتکنندگان بازمیگردد. همچنین، شکمبه بز به عنوان غذای سنتی این شب سرو میشود.
-
شب یلدا در شرق آسیا
در چین، کره و ژاپن، جشن یلدا با آیینهای مرتبط با یین و یانگ و پاکسازی برگزار میشود. در ژاپن، حمام نارنج و خوردن میوههای فصل از جمله آداب این جشن است. چینیها در شب یلدا، با صرف چای مخصوص و نانبرنجی، این شب را جشن میگیرند. کرهایها نیز نانبرنجیهای خوشمزهای را با لوبیای قرمز میپزند. آنها اعتقاد دارند که پاشیدن آب در اطراف خانه، باعث دورشدن انرژیهای منفی و شیاطین در این شب میشود. به عقیده کرهایها، در شب یلدا، روح یک شکارچی به خانهها میآید تا برای زمستان خود غذا تهیه کند.
-
شب یلدا در اسکاتلند
مردم اسکاتلند، شب یلدا را با جشنی به نام هاگمانی برگزار میکنند که به جشنهای سنتی کشورمان شباهتهای بسیار زیادی دارد. یکی از جالبترین آداب این جشن، سنتی به نام “اولین قدم” است. در این رسم، فردی با موهای بلند و سیاه به در خانه همسایگان میرود و از آنها غذا یا هدیهای دریافت میکند. به عقیده اسکاتلندیها این کار نمادی از خوششانسی و فراوانی در سال جدید است. اولین قدم، شبیه به قاشقزنی در چهارشنبهسوری ایرانیان است.
-
شب یلدا در آمریکای جنوبی
در بولیوی، پرو و اکوادور، شب یلدا به عنوان گرامیداشت خدای خورشید، اینتی، جشن گرفته میشود. یکی از آیینهای جالب این جشن، طنابپیچ کردن خورشید است. مردم این مناطق ردم این مناطق با صعود به قلههای مرتفع، نمادی از خورشید را به سنگها میبستند تا بدین ترتیب روزها طولانیتر شده و فصل رشد محصولات کشاورزی طولانیتر شود.
-
شب یلدا میان درخپوستان امریکا
قبیله هوپی در آریزونای شمالی، یکی از کهنترین تمدنهای بومی آمریکا، جشنی باشکوه به نام سویال در شب یلدا برگزار میکنند. سویال که نام دیگری برای انقلاب زمستانی است، روزی است برای تجدید حیات، پاکسازی و استقبال از ارواح محافظ کوهستان که کاچینا نام دارند.
در این روز خاص، هوپیها با پوشیدن لباسهای سنتی رنگارنگ و ماسکهای چوبی که نماد کاچیناها هستند، به خیابانها میآیند و رقص و پایکوبی میکنند.
-
شب یلدا در افریقا
اما در مناطق غربی قاره افریقا، شب یلدا به شیوهای کاملا متفاوت جشن گرفته میشود. مردمان این دیار، با پوشیدن لباسهای رنگارنگ و ماسکهایی عجیب که حیوانات وحشی، ارواح و حتی خدایان را تداعی میکنند، به خیابانها میروند، موسیقیهای سنتی مینوازند و میرقصند.
این مراسم عجیبوغریب، در واقع نوعی ارتباط با طبیعت و نیاکان است. آنها اعتقاد دارند با این کار، ارواح اجداد را راضی کرده و برای سال جدید برکت و فراوانی طلب میکنند. همچنین، این جشن به عنوان نوعی رهایی از انرژیهای منفی و استقبال از فصل جدید است.
بازیهای شب یلدا
شب یلدا، بهترین فرصت برای دورهمیهای خانوادگی و بازی کردن است. در ادامه، چند بازی جذاب و مفرح را به شما پیشنهاد میدهیم تا شب یلدا 1403 را به یادماندنیتر کنید.
- پانتومیم
- مشاعره
- مافیا
- مونوپولی
- بازی نخند
- بازی شاه دزد وزیر
- اسم و فامیل
- گل یا پوچ
- چشمک
ایده کارت تبریک یلدایی
کلام آخر
شب یلدا که به آن شب چله هم میگویند یکی از قشنگترین جشنهای سنتی کشورمان است که هر ساله در آخرین روز پاییز همزمان با آغاز فصل زمستان برگزار میشود. این جشن مانند دیگر مراسم باستانی آداب و رسوم مخصوص به خود را دارد که در این مطلب به طور مفصل به آن پرداختیم. از میان مراسم و آداب رسوم این شب زیبا کدامیک برای شما جذابتر است؟ شما شب یلدا را چطور برگزار میکنید؟
سوالات متداول
چرا به شب یلدا، شب چله هم میگویند؟
کلمه "چله" به معنای چهل روز است. در گذشته، مردم اعتقاد داشتند که بعد از شب یلدا، چهل شب سرد و طولانی در پیش است. به همین دلیل، به شب یلدا، شب چله نیز میگفتند.
آیا شب یلدا در یونسکو ثبت شده است؟
بله این شب به عنوان «میراث ناملموس» در سازمان یونسکو ثبت شده است.
